Beata Pawlikowska siedzi naprzeciwko mnie i mówi słowo, które brzmi, jakby mogło mieć własny fartuch laboratoryjny: syrop glukozowo-fruktozowy
Niby nic. Człowiek słyszy: glukoza, czyli coś dla mózgu. Fruktoza, czyli z owoców. Jeszcze chwila i ten syrop zaczyna wyglądać jak doktor neurologii po kursie sadownictwa.
Beata mówi: „Przez dwadzieścia lat kupowałam jogurty z tym syropem. Myślałam, że jestem świadomym konsumentem. Czytałam etykiety”.
I tu jest pierwsze uderzenie. Bo problem nie polega na tym, że nie czytamy etykiet. Problem polega na tym, że umiemy je odczytać, ale często nie umiemy ich zrozumieć. To zasadnicza różnica.
Czytanie etykiety daje człowiekowi poczucie kontroli. Rozumienie etykiety daje kontrolę naprawdę. A cały przemysł najlepiej czuje się właśnie w tej szczelinie: między poczuciem kontroli a kontrolą. Tam mieszka bardzo dużo pieniędzy.
Beata opowiada, że przez lata kupowała jogurty owocowe. Oczywiście te „lepsze”. 0% tłuszczu. 0% cukru. Takie, które człowiek kupuje nie dlatego, że chce zgrzeszyć, tylko dlatego, że chce być rozsądny. To jest dopiero elegancki podstęp: sprzedać człowiekowi produkt technologiczny jako nagrodę za jego zdrowy rozsądek.
W lodówce miała ich zawsze kilka albo kilkanaście. Żeby nie zabrakło. Brzmi znajomo?
Bo to nie jest historia Beaty. To jest historia półki w prawie każdym polskim domu. Jogurt owocowy dla dziecka. Serek „fit” dla mamy. Napój „bez cukru” dla taty. Batonik proteinowy po treningu. Sos do obiadu. Zupa z proszku na szybko. Chleb, który wygląda jak chleb, ale w składzie ma dłuższą biografię niż niejeden minister.
I wszyscy jesteśmy zadowoleni, bo przecież wybieramy lepiej.
A potem przychodzi moment, w którym ktoś mówi: sprawdźmy, co tam naprawdę jest. I robi się mniej przyjemnie.
Syrop glukozowo-fruktozowy nie jest owocową poezją. To słodzik z kukurydzy, metabolizowany inaczej niż zwykły cukier. Organizm nie dostaje bajki o owocach – dostaje substancję, z którą musi sobie poradzić.
Ciało nie czyta przodu opakowania. Ciało nie widzi truskawki na kubeczku. Ciało nie interesuje się tym, że grafik dobrał liść mięty, kroplę rosy i uśmiechnięte dziecko. Ciało dostaje wsad. I albo ma z czego budować, albo ma co sprzątać.
To jest dla mnie osobiste.
Przez ponad 25 lat byłem w retailu i FMCG. Znam sklepy, półki, promocje, marże, rozmowy z dostawcami, opakowania, mechanikę ekspozycji i cały ten elegancki język, który sprawia, że produkt przestaje być produktem, a zaczyna być „wyborem”, „stylem życia”, „odpowiedzią na potrzeby”, „lepszą alternatywą”.
Nie piszę tego z klasztoru kaszy jaglanej. Miałem 65 kilogramów nadwagi. Sześćdziesiąt pięć.
Nie od powietrza. Nie od przypadku. Nie od jednego deseru w niedzielę. Takie rzeczy nie biorą się z jednego wyboru. Biorą się ze środowiska, które przez lata mówi człowiekowi: spokojnie, to normalne, to legalne, to wygodne, to nowoczesne, to dla ciebie.
A potem, kiedy ciało wystawia rachunek, ten sam system z powagą mówi: trzeba było wybierać świadomie. Piękne.
Najpierw sprzedajemy człowiekowi labirynt, potem oskarżamy go, że nie znał mapy.
Najwyższa Izba Kontroli zbadała dodatki do żywności. W raporcie pojawia się liczba, która powinna wisieć przy wejściu do każdego sklepu: około dwóch kilogramów dodatków technologicznych rocznie na osobę. Dzieci jeszcze więcej. A jak oficjalnie jest 2 kg, to od razu zadaje sobie pytanie - a ile realnie?
Dwa kilogramy czegoś, czego nie masz w kuchni. Dwa kilogramy rzeczy, których nazw często nie potrafisz wymówić bez wrażenia, że zdajesz egzamin z chemii organicznej.
Ale sama liczba to dopiero początek. Najciekawsze jest to, że dodatki bada się zwykle pojedynczo. Osobno emulgator. Osobno stabilizator. Osobno barwnik. Osobno konserwant.
Tylko że człowiek nie żyje w laboratorium. Człowiek nie je emulgatora w poniedziałek, stabilizatora we wtorek, a barwnika w czwartek po spacerze. Człowiek je produkt. I to z reguły wraz z innymi produktami.
W tym produkcie jest kilka albo kilkanaście dodatków. Potem je drugi produkt. Potem trzeci. Potem daje coś dziecku do szkoły. Potem pije napój „bez cukru”. Potem wraca wieczorem zmęczony i bierze coś szybkiego, bo przecież każdy ma prawo być zmęczony. I tak codziennie. Przez lata.
To trochę tak, jakby ktoś testował samochód, sprawdzając osobno kierownicę, hamulec, silnik i pasy, po czym uznał, że wszystko jest bezpieczne. Tylko nikt nie wsiadł do tego samochodu z rodziną, nie odpalił wszystkiego naraz i nie ruszył w trasę.
A my właśnie ruszamy. Codziennie.
Beata Pawlikowska mówi, że przez lata ciągle coś jej było. Infekcje. Przeziębienia. Lekarze. Antybiotyki. Leki. Problemy ze skórą. Brak energii. I jednocześnie pełna lodówka produktów, które wyglądały na zdrowe.
0% tłuszczu.
0% cukru.
Owocowy smak.
Lekkość.
Świadomy wybór.
Tu jest cała sztuczka. Jogurt 0% tłuszczu brzmi jak produkt dla człowieka, który się stara. Jogurt 0% cukru brzmi jeszcze lepiej. Jogurt 0% tłuszczu i 0% cukru brzmi, jakby powinien mieć własny medal od Ministerstwa Silnej Woli.
A Beata mówi: to jedne z najgorszych wyborów. Dlaczego?
Bo jak zabierzesz tłuszcz, zabierasz konsystencję. Trzeba ją czymś odtworzyć. Emulgator. Stabilizator. Zagęstnik.
Jak zabierzesz cukier, zabierasz słodycz. Trzeba ją czymś zastąpić. Słodzik.
I nagle produkt, który z przodu opakowania mówi „jestem po twojej stronie”, z tyłu przyznaje drobnym drukiem: jestem konstrukcją technologiczną. To nie jest jedzenie. To jest projekt.
Zupa z proszku działa podobnie. Beata opowiada, że kiedyś ją uwielbiała. Bo wygodna. Bo szybko. Bo cywilizacja. Nie trzeba kroić warzyw, stać przy garnku, gotować. Wystarczy wsypać, zalać, zamieszać. Obiad udaje, że się wydarzył.
Po takich zupach miała wypryski. Zawsze.
Potem zrobiła coś absurdalnie prostego. Pokroiła prawdziwe warzywa. Ziemniaki. Ryż. Ugotowała normalne jedzenie. I nagle różnica była kolosalna. Skóra. Energia. Sytość. Samopoczucie.
Nie magia. Błonnik. Składniki odżywcze. Jedzenie, które organizm rozpoznaje.
Zupa z proszku daje organizmowi komunikat: coś przyszło. Ale nie daje mu tego, z czego może budować komórki, karmić mózg, naprawiać tkanki i utrzymać człowieka w normalnym stanie. Więc organizm robi to, co zrobiłby każdy oszukany pracownik po wypłacie w żetonach do salonu gier. Mówi: to nie jest to. Daj prawdziwe.
I człowiek znowu je. A potem słyszy, że ma słabą wolę.
Nie. Czasem nie masz słabej woli. Czasem jesteś karmiony czymś, co udaje jedzenie, ale nie wykonuje pracy jedzenia.
Weźmy glutaminian sodu. Kiedy zaczął źle brzmieć, z przodu opakowań pojawiły się dumne napisy: bez glutaminianu sodu. Człowiek widzi i myśli: dobrze, producent się postarał.
Odwracasz opakowanie. Hydrolizowane białka.
I tu zaczyna się zabawa w chowanego dla dorosłych. Tyle że chowają się nazwy, a szuka ich twoja wątroba, jelita i układ nerwowy.
Kiedy jedno słowo zaczyna mieć złą prasę, można zmienić słowo. Kiedy konsument nauczy się rozpoznawać jeden składnik, można podsunąć mu drugi. Kiedy front opakowania ma uspokajać, tył opakowania może mówić językiem technologa.
To nie jest teoria spiskowa. To jest znacznie nudniejsze i przez to groźniejsze. To jest biznes.
Największe rzeczy nie dzieją się w ciemnym magazynie. Dzieją się pod światłem sklepowych lamp, przy promocji dwa plus jeden, z sympatycznym fontem i truskawką wielkości sumienia.
I tu dochodzimy do zdania, które jest osią całej rozmowy:
Nie oszukują nas tym, że wszystko ukrywają. Oszukują nas czymś subtelniejszym: dają nam poczucie, że skoro coś jest napisane, to zostało wyjaśnione.
Nie zostało. Zostało tylko ujawnione w formie, która dla większości ludzi nie jest realną wiedzą.
To jakby lekarz podał diagnozę po łacinie, po czym powiedział: przecież wszystko panu powiedziałem. Formalnie tak. Po ludzku - NIE.
Beata Pawlikowska dostała kiedyś maila od agencji PR. Propozycja: proszę nagrać film o zaletach oleju rzepakowego. Proszę zaproponować honorarium.
Nie odpowiedziała. Tego samego dnia nagrała film, w którym przeczytała mail i powiedziała, dlaczego nie używa oleju rzepakowego. Film poszedł szeroko.
I co m.in. pojawiło się w komentarzach?
„Kto ci zapłacił, żeby mówić źle o oleju rzepakowym?”
To jest moment, w którym ironia powinna dostać własny akt zgonu. Proponowano jej pieniądze za mówienie dobrze. Odmówiła. Powiedziała źle. I oskarżono ją, że ktoś jej za to zapłacił.
To pokazuje, jak bardzo pogubiliśmy się w świecie reklam, współprac, PR-u, opinii i „edukacji konsumenta”. Ludzie wiedzą już, że coś jest grane, ale często nie wiedzą gdzie. Podejrzewają czasem tego, kto akurat odmawia udziału w grze. To też jest koszt systemu. Nie tylko chorujemy od jedzenia. Choruje też nasze zaufanie.
Beata opowiada o prasie. Ktoś dzwoni: pani jest podróżniczką, była pani na plantacji kawy, proszę napisać o najlepszej kawie. Pisze tekst. Swoje doświadczenie. Bez reklamy. A potem tekst ukazuje się obok reklamy producenta kawy.
Czytelnik widzi nazwisko, opowieść, reklamę. I sam skleja sens. Nikt nie musi powiedzieć: Beata poleca tę kawę. Wystarczy ją postawić obok kawy. Resztę zrobi głowa odbiorcy.
To jest elegancka forma wpływu: nie wydaje rozkazu, tylko ustawia scenę. Nie mówi: kup. Mówi: pomyśl, że sam wybrałeś.
Dokładnie tak samo działa dużo pięknego opisu na opakowaniach. Naturalny aromat. Człowiek słyszy: natura. A to może znaczyć: aromat odtworzony technologicznie na wzór naturalnego. Czyli sztuczna choinka też mogłaby być „naturalnym drzewkiem”, bo przecież jest na wzór drzewa.
Tylko przy choince jeszcze się orientujemy. Przy jogurcie już niekoniecznie.
Jest też cynamon. Cynamon cejloński i cynamon chiński. Ten drugi jest tańszy i zawiera kumarynę, która może być toksyczna dla wątroby. Kto ci to powie przy półce? Nikt. Na półce jest napisane: cynamon.
A ty masz życie, pracę, dzieci, rachunki i może jeszcze psa, więc nie stoisz między przyprawami jak doktorant toksykologii stosowanej. Bierzesz. Kupujesz. Sypiesz dziecku do owsianki. I żyjesz dalej w przekonaniu, że przecież cynamon to cynamon.
Właśnie dlatego ta rozmowa jest ważna. Nie dlatego, że daje kolejną listę zakazanych produktów. Listy są wygodne, ale szybko się starzeją. Ważniejszy jest mechanizm.
A mechanizm jest taki:
przemysł sprzedaje produkt,
marketing sprzedaje skojarzenie,
etykieta sprzedaje pozór kontroli,
a człowiek kupuje nie tylko jedzenie, ale także uspokojenie.
Uspokojenie, że jest rozsądny. Że wybrał lepiej. Że skoro coś jest w sklepie, to ktoś nad tym czuwa. Że skoro jest napisane „naturalny”, to jest blisko natury. Że skoro jest „0%”, to jest zdrowiej. Że skoro jest „bez”, to znaczy, że problem zniknął.
A często problem tylko zmienił nazwę, czcionkę albo miejsce na opakowaniu.
Beata zobaczyła kiedyś w sklepie półkę z napisem „zdrowa żywność”. Jedna półka. I zadała pytanie tak proste, że aż nieprzyzwoite:
Skoro ta półka jest ze zdrową żywnością, to czym jest reszta sklepu?
No właśnie. Czym?
Nie musisz po tej rozmowie zostać fanatykiem. Nie musisz wyrzucać całej lodówki przez okno. Nie musisz kupować wyłącznie produktów, które mają certyfikat, historię rodu i zdjęcie rolnika w lnianej koszuli.
Zrób jedną rzecz.
Weź z lodówki produkt, który jesz często. Nie egzotyczny. Nie ten kupiony przez pomyłkę trzy miesiące temu. Taki normalny. Codzienny. Jogurt. Chleb. Sos. Napój. Musztardę. Serek dla dziecka.
Odwróć opakowanie. Przeczytaj skład na głos.
Jeśli przy trzecim składniku zaczynasz brzmieć jak lektor reklamy leków na receptę, zatrzymaj się. Jeśli jogurt ma więcej składników niż mleko i kultury bakterii, zadaj pytanie. Jeśli chleb ma skład dłuższy niż przepis na chleb, zadaj pytanie. Jeśli produkt „dla dzieci” wygląda w składzie jak projekt zaliczeniowy z technologii żywności, zadaj pytanie.
Nie musisz od razu znać odpowiedzi. Najpierw odzyskaj pytanie.
Bo największe zwycięstwo tego systemu polega na tym, że nauczył nas kupować bez pytań, a potem nazywać to normalnością.
Zapraszam serdecznie na pierwszą z trzech rozmów z Beatą Pawlikowską. O jedzeniu. O zdrowiu. O etykietach. O reklamie. O tym, dlaczego legalne nie znaczy automatycznie dobre. I o tym, jak łatwo człowiek może zostać wciągnięty do gry, w której formalnie wybiera sam, ale wcześniej ktoś bardzo starannie ustawił mu półkę, słowa, kolory, cenę i poczucie winy.
Obejrzyj tę rozmowę. Nie po to, żeby się bać. Po to, żeby następnym razem w sklepie zobaczyć więcej niż opakowanie.
A potem zrób jedną rzecz. Sprawdź jeden produkt w swojej lodówce i napisz w komentarzu, co znalazłeś. Jeden produkt. Jedną etykietę. Jeden konkret.
Bo zmiana bardzo rzadko zaczyna się od wielkiego przemówienia. Czasem zaczyna się od tego, że człowiek odwraca kubeczek po jogurcie i po raz pierwszy w życiu myśli:
O żesz… Ja przecież wcale nie wiedziałem, co kupuję.
P.S.
Jedną rzecz sprawdź, bo entuzjazm bez fokusa to jak próba kopania pięciu studni jednocześnie - dużo wysiłku, zero wody, ale za to imponująca kolekcja płytkich dziur. Ludzkość nazywa to 'produktywnością'. Grawitacja nazywa to 'spadaniem w wielu kierunkach naraz'."
Ważny Dodatek:
Podcast z Beatą Pawlikowską na YouTube
Podcast z Beatą Pawlikowską z 08 02 26 na YouTube
Podcast z Beatą Pawlikowską z 15 03 26 na YouTube
Film o oleju rzepakowym
Książka, którą serdecznie polecam z całego serca. To nie jest płatna reklama. Sam korzystam - skorzystaj i Ty
Oficjalna strona Beaty Pawlikowskiej
Jeśli ten tekst był dla Ciebie wart chwili zatrzymania, możesz postawić mi kawę.
Nie traktuję tego jak opłaty za czytanie. Raczej jak prosty gest wsparcia dla miejsca, w którym powstają teksty bez pośpiechu, dekoracji i algorytmicznego hałasu.
InfoWszystkie zdjęcia, filmy, nagrania są mojego autorstwa.
Ścieżka audio jest czytana przeze mnie, a właściwie mówiona.
