Prof. Bożena Muszyńska po niemal czterdziestu latach badań zebrała w książce opisy trzynastu gatunków grzybów. Wcześniej publikowała wyniki w międzynarodowych czasopismach naukowych. Grzyby lecznicze miały więc swoją literaturę. Człowiek, który chciał zrozumieć ich zastosowania, nadal musiał jednak wiedzieć, gdzie jej szukać i jak ją czytać.
Publikacja zostawia czytelnikowi pracę
„Każda, każda dziedzina ma swój język, ma swoją specyfikę.” — mówi Pani Profesor. Przyznaje, że sama miewa trudność ze zrozumieniem prac spoza swojej specjalności. W tym wyznaniu jest ważna korekta naszych oczekiwań wobec odbiorcy. Skoro naukowiec potrzebuje objaśnień, kiedy wychodzi poza własną dziedzinę, konsument ma jeszcze więcej do nadrobienia. Sama dobra wola nie nauczy go języka każdej dyscypliny.
Między udostępnieniem wyniku a przekazaniem wiedzy pozostaje praca: odnaleźć publikację, zrozumieć warunki badania, ustalić zakres wniosku. Gdy zostawiamy ją czytelnikowi, oszczędzamy wysiłek po stronie nadawcy. Rachunek wraca po drugiej stronie w postaci czasu, zagubienia albo decyzji podjętej na podstawie tego jednego zdania, które udało się zrozumieć.
Grzyby lecznicze potrzebują całych zdań
Wyobraźmy sobie czytelnika, który trafia na nazwę gatunku i przypisane mu działanie. To dopiero początek pytań. Czego dotyczył opis? Jakiego zastosowania? Jakie zastrzeżenia były obok? Po usunięciu tych informacji zdanie staje się łatwiejsze do zapamiętania. Zarazem trudniej ustalić, do czego wolno je odnieść. Skrót może zachować wszystkie słowa potrzebne do wywołania zainteresowania i zgubić te potrzebne do zrozumienia.
Pani Profesor wyjaśnia, że w monografiach grzybów uwzględniła zastosowania lecznicze oraz ostrzeżenia i zastrzeżenia, jeśli są potrzebne. To istotna zasada konstrukcji tekstu. Czytelnik dostaje informacje, które ma rozpatrywać razem. Nie musi sam dopisywać ograniczeń do atrakcyjnie brzmiącej właściwości.
Koszt pominięcia tej pracy ponosi również nauka. Wynik może być dostępny specjalistom, a w codziennym obiegu nadal pozostają dawne przekonania. Prof. Bożena Muszyńska mówi o potrzebie wyjaśniania nieporozumień związanych choćby z przetwarzaniem grzybów. Opublikowanie badania i dotarcie z jego sensem do kuchni to dwa osobne osiągnięcia.
Dostępność wymaga staranności
Dobry tekst popularnonaukowy powinien ułatwiać lekturę, zachowując warunki, od których zależy znaczenie informacji. Prosty język, wyjaśnione pojęcie, nazwane zastosowanie i zastrzeżenie umieszczone tam, gdzie czytelnik go potrzebuje — to standard, według którego warto oceniać opracowanie. Liczba stron ani gatunków sama go nie zastąpi.
Trzynaście monografii ma wówczas sens większy niż trzynaście haseł. Każda może pomóc czytelnikowi połączyć to, co znalazł w książce, z pytaniem, z którym do niej przyszedł. Właśnie za ten wysiłek przekładu odpowiada autor. Czytelnik odpowiada za uwagę; nie powinien jeszcze odtwarzać pominiętego sensu.
Wiedza trafia do człowieka dopiero wtedy, gdy potrafi on zrobić z niej użytek. Samo dostarczenie mu tekstu to jeszcze za mało.