Pieliła warzywa z matką całymi nocami. Po gradzie, który zniszczył uprawy, zrezygnowała i poszła do innej pracy — tak historię znajomej producentki opowiada sadownik Kamil Andrzejczyk. „Nie zapomnę smaku. Nigdy” — mówi o jej kalafiorze. Małe gospodarstwa potrafią znikać właśnie tak: po cichu, między jednym sezonem a drugim. W sklepie nadal jest pełno jedzenia.
Małe gospodarstwa znikają, ich klienci zostają
Tę historię łatwo zamknąć wzruszeniem ramion: nie opłacało się, więc zmieniła zajęcie. Tyle że opisujemy wówczas jej decyzję, pomijając własną stratę. Klienci zostali bez jej warzyw. Człowiek, który umiał je uprawiać i był gotów wykonać tę pracę, przestał ją wykonywać. Sam zachwyt nad zapamiętanym smakiem nie sprowadzi go z powrotem na pole.
Lubimy chwalić rodzinne gospodarstwa i jedzenie „jak dawniej”. Producent musi jednak opłacić pracę, utrzymać rodzinę i przetrwać sezon, w którym pogoda odbierze mu plon. Pochwała autentyczności nie płaci rachunków. Jeśli określony sposób uprawy wymaga dodatkowego wysiłku, ten wysiłek musi znaleźć pokrycie w przychodzie. Inaczej zostanie piękne wspomnienie oraz kolejna oferta z napisem „tradycyjne”.
Kamil mówi o wypieraniu małych gospodarstw przez wielkich graczy. W rozmowie zestawiamy ten proces z koncentracją internetu w rękach największych firm. Obszary są różne, ale pytanie podobne: ile samodzielności zachowujemy, kiedy coraz więcej zależy od coraz mniejszej liczby podmiotów?
Pełna półka zasłania utratę wyboru
Dla kupującego zamknięcie gospodarstwa oznacza utratę konkretnego źródła żywności. Znika możliwość poznania producenta, zapytania go o opryski, zobaczenia sadu czy wybrania owoców z jego uprawy. Kilka odmian jabłek w sklepie daje wybór towaru. Nie zastępuje automatycznie wyboru ludzi, którzy go produkują.
Dla rynku konsekwencja jest szersza. Człowiek rezygnuje z uprawy, lecz jego klienci nadal potrzebują jedzenia. Popyt przechodzi do tych, którzy zostali. To oni przejmują sprzedaż, a wraz z nią większy wpływ na dostępną ofertę. Kolejne zamknięte gospodarstwo może więc być jednocześnie cudzą stratą i okazją do powiększenia rynku przez większego gracza.
Ten proces nie potrzebuje pustych półek, żeby pozostać niezauważony. Wystarczy, że dostawy przyjeżdżają, cena mieści się w budżecie, a klient nie ma powodu pytać, kogo już zabrakło. Wygoda zakupów przykrywa zmianę po stronie produkcji. Można długo wybierać między opakowaniami, nie zauważając, że ubywa niezależnych dostawców.
Producent musi mieć z czego żyć
Standard powinien być prosty: warunki zakupu i prowadzenia gospodarstwa muszą pozwalać producentowi pokryć koszty pracy oraz odtworzyć produkcję. Jeśli wymagamy dodatkowej pracy, określonej jakości i ograniczania zabiegów, zapłata musi uwzględniać koszt tych wymagań. Oczekiwanie, że różnicę bez końca sfinansuje rodzina rolnika własnym czasem i zdrowiem, jest wygodną formą przerzucania rachunku.
Za niezależnym producentem stoi możliwość powiedzenia: kupię gdzie indziej. To ma znaczenie także dla tych, którzy dziś wybierają duży sklep. Żeby taka możliwość przetrwała, ktoś musi nadal uprawiać, zbierać i sprzedawać poza ofertą największych graczy. Sam napis „wspieramy lokalność” nikogo przy tej pracy nie utrzyma.
Rolnik znika. Korporacja zostaje. A wraz z ostatnią realną alternatywą znika możliwość powiedzenia: na takich warunkach nie kupuję.